Artykuły

 


Wprowadzenie

Osoby, które przeżyły stan zagrożenia życia, mówią czasem o Doświadczeniu Śmierci Klinicznej (DŚK, ang. near-death experience). Celem badania było ustalenie przyczyn tego doświadczenia i czynników wpływających na jego głębię, treść i częstotliwość występowania.


Metody

Badanie prospektywne objęło 344 pacjentów kardiologicznych, u których z powodzeniem zastosowano resuscytację po zatrzymaniu krążenia, w dziesięciu szpitalach w Holandii. Porównano dane demograficzne, medyczne, farmakologiczne i psychologiczne pacjentów, którzy zgłaszali DŚK po resuscytacji, z danymi pacjentów, którzy nie zgłaszali DŚK po resuscytacji (grupa kontrolna). W ramach długofalowego badania zmian postaw i zachowań po DŚK porównano obie grupy 2 lata i 8 lat później.


Wyniki

62 pacjentów (18%) zgłosiło DŚK, w tym 41 (12%) opisywało doświadczenie co najmniej średnio głębokie. Występowanie DŚK nie miało związku z czasem trwania zatrzymania krążenia lub utraty przytomności, stosowanymi lekami i strachem przed śmiercią odczuwanym przed zatrzymaniem krążenia. Na częstotliwość występowania DŚK wpływały następujące czynniki: definicja DŚK, prospektywny charakter badania w przypadku starszych pacjentów kardiologicznych, wiek, przeżycie zatrzymania krążenia podczas pierwszego zawału mięśnia sercowego, przeżycie więcej niż jednej resuscytacji krążeniowo-oddechowej (RKO) podczas pobytu w szpitalu, wcześniejsze DŚK oraz problemy z pamięcią po długotrwałej RKO. Na głębię doświadczenia wpływały: płeć, przeżycie RKO poza szpitalem oraz strach odczuwany przed zatrzymaniem krążenia. W grupie pacjentów, którzy przeżyli DŚK, zwłaszcza głębokie, istotnie większa liczba osób zmarła w ciągu 30 dni po RKO (p<0,0001). Proces zmian postaw i zachowań po DŚK trwał kilka lat i przebiegał odmiennie niż u pacjentów, którzy przeżyli zatrzymanie krążenia bez DŚK.


Wnioski

Nie wiadomo, dlaczego tak niewielu pacjentów kardiologicznych zgłasza DŚK po udanej resuscytacji, choć wiek pacjenta ma tu znaczenie. Gdyby doświadczenie to miało podłoże czysto fizjologiczne, np. brak dopływu tlenu do mózgu, powinno pojawiać się u większości pacjentów, którzy przeżyli stan śmierci klinicznej.


Wstęp

Osoby, które przeżyły stan zagrożenia życia, opisują czasem niezwykłe doświadczenia. Częstotliwość występowania doświadczeń śmierci klinicznej (DŚK) wciąż rośnie ze względu na coraz wyższą przeżywalność, wynikającą z nowoczesnych technik resuscytacji. Treść DŚK i jego wpływ na pacjentów wydają się być zbliżone, niezależnie od czasów, położenia geograficznego czy kultury. Ze względu na brak układu odniesienia i subiektywny charakter tego doświadczenia, słownictwo używane do jego opisu i interpretacji uzależnione jest od czynników osobowych, kulturowych i religijnych.1

Pacjenci zgłaszają DŚK w następstwie różnych sytuacji, takich jak: zatrzymanie krążenia w przebiegu zawału mięśnia sercowego (śmierć kliniczna), wstrząs w wyniku powikłań okołooperacyjnych lub poporodowej utraty krwi, wstrząs septyczny lub anafilaktyczny, porażenie prądem, śpiączka w wyniku urazowego uszkodzenia mózgu, krwotok śródmózgowy lub zawał mózgu, próba samobójcza, tonięcie lub duszenie, bezdech. DŚK zgłaszają także pacjenci cierpiący na poważne choroby niezagrażające bezpośrednio ich życiu, m. in. głęboką depresję, oraz osoby całkowicie świadome, u których doświadczenie to pojawia się bez wyraźnej przyczyny. Doświadczenia podobne do DŚK, nazywane „wizjami na łożu śmierci” (deathbed visions), mogą występować w terminalnej fazie choroby. Doświadczenia identyczne z DŚK, nazywane „doświadczeniami śmiertelnego strachu” (fear-death experiences), opisywane są zwykle w następstwie sytuacji, w których śmierć wydawała się pewna: poważnych wypadków samochodowych, wypadków podczas wspinaczki; izolacji, np. po katastrofie morskiej.

Powstało kilka teorii dotyczących pochodzenia DŚK. Niektórzy uważają, że podłożem tego doświadczenia są fizjologiczne zmiany w mózgu, np. obumieranie komórek mózgu w wyniku braku dopływu tlenu.2—4Inne teorie wskazują na psychiczną reakcję wobec zbliżającej się śmierci 5lub połączenie takiej reakcji i niedotlenienia.6Takie doświadczenia mogą być także powiązane z odmiennym stanem świadomości (transcendencja), w którym postrzeganie, funkcje poznawcze, emocje i poczucie tożsamości funkcjonują niezależnie od normalnej świadomości, związanej z ciałem.7Osoby, które przeżyły DŚK są zdrowe psychicznie, choć niektóre z nich wykazują niepatologiczne oznaki dysocjacji.7Osoby te nie różnią się od członków grup kontrolnych pod względem wieku, płci, pochodzenia etnicznego, wyznania lub nasilenia wiary religijnej.1

Dotychczasowe badania nad DŚKmiały charakter retrospektywny i bardzo selektywny pod względem doboru pacjentów. W badaniach retrospektywnych pomiędzy wystąpieniem doświadczenia a jego zbadaniem może upłynąć nawet 5—10 lat, co często uniemożliwia adekwatną ocenę czynników fizjologicznych i farmakologicznych. Na podstawie badań retrospektywnych oszacowano, że DŚK miało od 43%8 do 48%1 dorosłych i do 85% dzieci10, cierpiących na zagrażające życiu choroby. Badanie na losowej próbie ponad 2000 Niemców wykazało, że 4,3% z nich przeżyło DŚK w wieku średnio 22 lat.11 Różnice w szacowanej częstotliwości występowania DŚK i niepewność jego przyczyn wynikają z różnych definicji tego zjawiska oraz z niedoskonałości metod badawczych.12 Proces zmian postaw i zachowań u pacjentów, którzy przeżyli DŚK, przebiega bardzo podobnie1,3,13—16 i obejmuje przełomowe zrozumienie, rozwój intuicji i zanik strachu przed śmiercią. Uważa się, że proces przyswajania i akceptacji tych zmian trwa co najmniej kilka lat.15

Niniejsze badanie prospektywne miało na celu obliczenie częstotliwości występowania DŚK u pacjentów po zatrzymaniu krążenia (stan obiektywnego zagrożenia życia) oraz ustalenie czynników wpływających na treść, głębię i częstotliwość występowania DŚK. Przeprowadzono także badania długofalowe w celu oceny wpływu czasu, pamięci i mechanizmu wyparcia na proces zmian postaw i zachowań po DŚK; a także w celu potwierdzenia treści doświadczenia i umożliwienia dalszych badań nad nim. Przedstawiono również propozycję weryfikacji teorii dotyczących przyczyn występowania oraz treści DŚK.

 

Metody

Pacjenci

Badanie objęło kolejnych pacjentów, u których pomyślnie zastosowano resuscytację, z oddziałów kardiologicznych dziesięciu szpitali na terenie Holandii, w okresach badawczych wynoszących, w zależności od szpitala, od 4 miesięcy do prawie 4 lat (1988—92). Okresy badawcze różniły się z powodu wymogu uwzględnienia wszystkich kolejnych pacjentów, którzy przeżyli resuscytację krążeniowo-oddechową (RKO). Niespełnienie tego wymogu skutkowało zakończeniem badań w danym szpitalu. U wszystkich pacjentów wystąpił stan śmierci klinicznej, co ustalono przede wszystkim na podstawie zapisów elektrokardiograficznych. Wszyscy pacjenci wyrazili pisemną, świadomą zgodę na udział w badaniu. Badanie uzyskało zgodę komisji etycznej.

Procedura

DŚK zdefiniowano jako zgłaszane przez pacjentów wspomnienia wszelkich wrażeń pojawiających się podczas szczególnego stanu świadomości, w którym występują określone elementy, takie jak doświadczenie opuszczenia własnego ciała, odczuwanie przyjemności, widok tunelu, światła, zmarłych krewnych, przegląd własnego życia. Śmierć kliniczną zdefiniowano jako okres braku przytomności spowodowanego niedostatecznym dopływem krwi do mózgu ze względu na zaburzenie krążenia i/lub oddychania. W takiej sytuacji nierozpoczęcie RKO w ciągu 5—10 minut skutkuje nieodwracalnym uszkodzeniem mózgu i śmiercią pacjenta.

Z pacjentami, których stan zdrowia na to pozwalał, kilka dni po resuscytacji przeprowadzono wywiad dotyczący występowania i treści wspomnień z okresu braku przytomności. Trzech badaczy sklasyfikowało doświadczenia według skali WCEI — weighted core experience index.1W tej skali mierzy się głębię DŚK za pomocą wskaźników ważonych, przypisanych do określonych elementów treści doświadczenia. Wynik od 1 do 5 punktów oznacza płytkie DŚK. Jednak w badaniu uwzględniono także te doświadczenia, ponieważ w ich następstwie pacjenci również przechodzili zmianę postaw i zachowań. Wynik powyżej 6 punktów oznacza doświadczenie średnio głębokie, a powyżej 10 — głębokie. Zapisywano również datę zatrzymania krążenia, datę przeprowadzenia wywiadu oraz płeć, wiek, wyznanie i wykształcenie pacjenta. Pytano także, czy pacjent przeżył wcześniej DŚK lub słyszał o takich doświadczeniach, czy wcześniej przeżył zawał mięśnia sercowego, czy resuscytację wykonano w szpitalu, czy poza szpitalem oraz ile razy pacjent przeszedł resuscytację podczas pobytu w szpitalu. Oszacowano czas trwania zatrzymania krążenia i braku przytomności oraz odnotowano, czy pacjent był intubowany i wentylowany. Zapisano rodzaj i dawki leków przyjmowanych przed, w trakcie i po zatrzymaniu krążenia. Ustalono, czy długa lub trudna resuscytacja mogła wywołać problemy z pamięcią w okresie wywiadu. Osobno zaklasyfikowano pacjentów, których resuscytowano podczas badania elektrofizjologicznego (EPS).

Po 2 latach od resuscytacji z uczestnikami badania przeprowadzono ujednolicone, nagrywane wywiady. Pacjenci wypełniali także kwestionariusz dotyczący zmian postaw i zachowań16w takich aspektach jak: samoocena, zainteresowanie innymi ludźmi, materializm i postawy społeczne, poglądy religijne i duchowość oraz postawa wobec śmierci. Uczestnicy odpowiedzieli na 34 pytania, oceniając w pięciopunktowej skali, czy i jak się zmienili. Po 8 latach od resuscytacji ponownie przeprowadzono wywiad z tymi pacjentami, którzy przeżyli, oraz z ich partnerami, z wykorzystaniem tego samego kwestionariusza dotyczącego zmian postaw i zachowań, a także kwestionariusza medyczno-psychologicznego dla pacjentów kardiologicznych (opracowanego przez holenderskie stowarzyszenie pacjentów kardiologicznych Nederlandse Hartstichting), utrechckiego kwestionariusza dot. mechanizmów radzenia sobie (UCL), kwestionariusza orientacji życiowej (SoC) oraz skali depresji. Dodatkowe kwestionariusze uznano za niezbędne do przeprowadzenia analizy jakościowej ze względu na mniejszą liczbę uczestników, którzy dożyli trzeciego wywiadu (po 8 latach od resuscytacji). Grupa kontrolna składała się z pacjentów, którzy przeżyli resuscytację, ale nie zgłaszali DŚK. Pacjentów do grupy kontrolnej dobrano tak, aby pod względem wieku, płci i czasu między resuscytacją a kolejnymi wywiadami odpowiadali pacjentom, którzy przeżyli DŚK.

Analiza statystyczna

Czynniki przyczynowe DŚK oceniono za pomocą testu χ2 Pearsona (czynniki jakościowe) i testu t (czynniki ilorazowe). Czynniki wpływające na głębię DŚK przeanalizowano za pomocą testu Manna-Whitneya (czynniki jakościowe) oraz współczynnika korelacji rang Spearmana (czynniki ilorazowe). Powiązania między DŚK a zmianą wyników kwestionariusza zmian postaw i zachowań oceniono za pomocą testu Manna-Whitneya. Porównania odpowiedzi w kwestionariuszu zmian postaw i zachowań podczas drugiego i trzeciego wywiadu dokonano na podstawie sum punktów w poszczególnych pytaniach. Ponieważ w przypadku DŚK istnieje niewiele zależności czy przyczyn, hipotezą zerową był brak czynników. Zatem wszystkie wykonane testy były dwustronne, o poziomie istotności p<0,05.


Pozostała treść widoczna tylko dla osób zalogowanych. Zarejestruj się.